sábado, 14 de febrero de 2015

ORIGEN DE LA CIUDAD DE LAMBARE-TÁVA LAMBARE REMBIASA'IMI

Táva Lambare, rembiasa
Ymave ndaje hérava’ekue Yvyty Avamba’e, he’iséva “tavaygua mba’éva”, Yvyty Verami, ha’éva tenda ijatyhápe jaryikuéra oñomongeta hağua Tupã ndive.
Tenda marangatu Guaranikuéra ojapohápe apytu’ũ rehegua rembiapokuéra. Péicha omombe’u Castulo Garcete, ha’éva  Mbya Apytere Kanindeyuygua myakãhára.
Guaranikuéra apytépe mburuvicha omotenonde aty, umíva apytépe oĩ Cacique Lambaré, Mburuvicha Lambare, ha’e oiko myakãháramo oúrõguare españa-ygua, tenda ko’áğa ojeikuaáva Lambare-ramo. Guaranikuéra omba’ejuka ha oipirakutu ha oguereko kuaa apytépe pohã ñana purukuaa ñepohãnorã.
Yvyty Lambare ha’e tenda Guaranikuéra mba’e, omyakãva Cacique Lambare, upépe ha’ekuéra oipysyrõ heko imba’eteéva. Upévare Yvyty Lambare ha’e techaukaha mba’etee rehegua upérõguarémavoi. Táva Lambare omopyendakuri Carlos Morphi, ary 1766-me, oñemoĩ héra chupe oñemomba’egusúvo Cacique Avambarépe, ojejukáva oúrõguare Juan de Ayolas ary 1536-me.
Guaranikuéra ha español-kuéra ojokupytýrõ oñepyrũ ojepuru  yvy ñemitỹrã, péicha heñói heta granja oguerúva imba’erepy oñemu  hağua Paraguaýpe upérõ ojeheróva Madre de Ciudades.
Félix de Azara omombe’uháicha Paraguay isãsóramoguare, tupão Lambare oĩkuri Paraguay mba’éramo, péicha he’i kuatiápe ary 1769, 1° jasypápe.
Oĩ Catedral Asunción Vice Parroquia-ramo, ary 1783 guive. Mombe’uhai ojejuhúva omoañete jesuita-kuéra omopu’ã hague capilla Cacique Lambare róga ypýpe, upépe oñemopu’ã ha oñemongarai Táva Lambare tupão, oiko chugui parroquia Paraguaygua. Jasyapy 1946 guive oñepyrũ tupão pyahu ñemopu’ã.
Ary 1844-pe, Decreto rupive, táva Lambaré opyta táva Paraguay ryepýpe.
Ary 1916-me, Ley rupive, ojehai ñepyrũ táva Lambaré rembe’y,  ojesareko upevarã mba’eichaitépa oĩ tembiasa ha yvy’apera’angahaípe.
Lambarégui oiko távaramo 5 jasypo 1962-me, Ley Nº 791 rupive, Municipalidad de Segunda Categoría, ha decreto Poder Ejecutivo Nº 12.766, ary1965-pe, oiko chugui Municipalidad de Primera Categoría.
Lambaré oñemopyenda undécimo departamento Central, oĩva Paraguay ykére, ha’éva ñane retã tavatee. Ojepyso 27 Km2 ha yvyturo’ysã gotyo oĩ Ysyry Paraguay, omboja’óva tetã Argentina-gui, kuarahy reike gotyo táva Paraguay ndive, ha kuarahy resẽ gotyo táva Villa Elisa ndive. Ary 1967, decreto rupive táva pysokue iñambue ituichakuépe; Lambare ary 1992-me, oguereko 135000 tekove, ha ary 2002-me, Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive ojeikuaa ko táva oguereko haimete 300.000 tekove.  

Táva yvyrembe’y ko’áğagua
Yvytu’aku gotyo: tapekuéra Sajonia, Amancio González, Ecuador, Mencia de Sanabria, Avda. Defensores del Chaco peve.
Yvytu ro’ysã gotyo: Ysysry Paraguay.
Kuarahyresẽ gotyo: Avda. Defensores del Chaco.
Kuarahyreike gotyo: Tape Padre Elizeche, Sajonia guive tape 1.452 peve, mokõi cuadras General Santos rupi, tape Tte. Delicio Insfrán ha ko’águi mokõi cuadras Avenida Cacique Lambaré, Capitán Figari, Choferes del Chaco, Juan de Lara, Avenida Hermenegildo Rosa (tape 1.561), Cañada paseo del Yacht peve, lote catastral 13-0416, ko’águi Ysyry Paraguay peve. 
Ombohasa Matilde Galeano Olivera

domingo, 30 de marzo de 2014

Glosario Guarani VI. Vocabulario propios de la mujer, del hombre y utilizado por ambos




                                     ÑE’ẼNDY (glosario)


Ñe’ẽ kuimba’e ha kuña oipurúva
- Che ru, Che taita: Mi padre
- Che sy: Mi madre
- Che ramói: Mi abuelo
- Che jarýi: Mi abuela
- Che remiarirõ: Mi nieto\a
- Che rovaja: Mi cuñado
Ñe’ẽ kuñánte oipurúva
- Che kypy’y: Mi hermana menor
- Che ryke: Mi hermana mayor
- Che kyvy: Mi hermano
- Che ména: Mi marido
- Che memby: Mi hijo\a
- Che uke’i: Mi cuñada
- Che membyanga: Mi hijastro\a
- Che menarã: Mi novio
Ñe’ẽ kuimba’énte oipurúva
- Che ryke’y: Mi hermano mayor
- Che ryvy: Mi hermano menor
- Che reindy: Mi hermana
- Che rembireko: Mi esposa
- Che rembirekorã: Mi novia
- Che rajy: Mi hija
- Che ra’y: Mi hijo
- Che ñembokiha: Mi festejada
- Che rovaja: Mi cuñada
- Che ra’yanga: Mi hijastro
- Che rajyanga: Mi hijastra

Origen de la ciudad de Aregua, capital del Departamento Central, Paraguay


AREGUA REMBIASA (Historia del origen de la ciudad de Aregua)
TEMBIASA PETEĨHA:
Yma ymavendaje ko tendápe oikóva’ekue Mburuvicha hérava Tapaykua ha ndaje

oñemboja’o mokõi atýpe, Árigotyoguáva ha Yvygotyogua, hekovaijoitéva umíva oikóva upépe, upévare Tupã ipochy ha oky  hetaiterei, yno’õ oĩva okakuaa ha oikepa tapỹikuérape, ojaho'ipa y ha omanomba, ha upémarõ Fray Luis de Bolaños omongarai yno’õ, ha ojehero Ypakarai, opyta oikove umi Árigua ha ohasávo ára héra iñambue ohóvo opyta peve Aregua, ojeikuaaháicha chupe ko’áğa meve.

TEMBIASA MOIHA:
Héra niko he’ise: Are = yma; Gua = guare = ymaguare ha katu ndaje ojeiporu vai haguérente upéva, ypyraka’e héra Arigua ha he’ise: Ári = yvate;  Gua = oikóva yvate, arigua.
Ha ñe’ẽpapára Narciso R. Colmán  iñe’ẽpoty Ñande Ypykuérape he’i kóicha: ...Yvy apu’ápe oğuahẽ ha ojevyty  Arigua upépe ojapo hağua  ñande  ypyrã, avami…upévarã oipurũ ka’aruvicha, tuju, ha y orojáva yno’õgui. Oheja ikã ha ome’ẽ chupe pytu oikove hağua…

TEMBIASA MBOHAPYHA:
Ary 1541 Karai Domingo Martinez de Irala omopyenda távaramo, he’i umi oikuaáva, oikohaguépe te’ỹinguéra ymave. Upekuévo oñemopyenda avei Altos, Ita, Guarambare ha Atyrã.
Ary 1597–me Gobernador Juan Ramírez de Velazco ome’ẽrei esclavo hu  convento–pe, oğuahẽvo  misionero–kuéra ha oiko Areguágui tava feudo-  religioso omyakãva peteĩ  capellan ha te’ỹinguéra  Guarani oikóva ha oĩva ipoguýpe omba’apo ñemitỹme, oñotỹ opáichagua ka’avo ha yva.
Ary 1852 –me Carlos A. López omoğuahẽ tren táva Areguápe, ko’ağaite peve oĩ estación ferrocarril, imombyrýva yno’õgui 900 metros, ojeiporu tenda turístico-ramo.
Ary  1862–me Aregua ojehero distrito, péicha oipotágui Francisco S. Lopez, isãso hağuáicha oĩháme parroquia-ramo. Ha’e jey upéi ohero municipio táva Areguápe, decreto rupive.
Oğuahẽvo tape Aregua peve, avei mba’yruguata omoağuivéma chupe Paraguaýgui.
Táva ojehecharamo, ojeju ojehecha hağua Ypakarai ojeiporu tenda pytu’úramo Arahaku aja.
Upéi tape oğuahẽma San Bernadino peve ha Aregua opyta tapykue, yno’õ  ipotĩvévaicha upépe.
Ary 1980 oğuahẽ tape Las Residentes oúva Luque rupi ha tembiapo ñay’ũgui ojejapóva oho tenonde gotyo.
Tetã yvyra’anga oñemohenda pyahúramo Aregua opyta tetãpehẽ  Central tavateéramo.
Ruta II rupi, ojeike Aregua gotyo, rehasapamívo ysyrymi reikéma ko táva porãitépe yvyramáta jero’a tape ári oporohuğuaitĩ, katuete ojehecha yvyty Kõi ha ijatukupépe Chororĩ, ha’éva Monumento Natural. Ko’ã mokõi yvyty oguereko ita ha’éichagua mokõi hendápente oĩva ko yvy ape  ári, jepéramo upéicha heta oñenohẽ jepe umi ita upégui  ojehepyme’ẽvo. Ko’áğa oĩma máva oñangarekóva hese.
Yvyty  Kõi ha Chororĩ guive ikatu ojehecha Ka’akupe, Ypakarai ñane mbopy’a guapy,  uperiremínte oĩma tavaite, reikekuévo ogamimi ha upéi óga yma ojoajupáva tupão jerére, a óga tuya ojejapo’ypyraka’e 1850, oĩ 1904 ha 1915 guare, ojoajupa ogapy ha kotypýpe avei okẽ ojeipe’a péva péicha ndaje yma ogayguakúera oiko porãmba ojoapytépe, oñomomaitei joaite, naipóri py’aro, pochy ha tovamokõi, ápe ndaje oje’oga’aporaka’e Carlos A. López ha oipytyvõ tavayguakuéra tupão apópe, péicha Tupãsy La Candelaria hendatee ikatuhağuáicha imembykuéra oho hendápe.
Aregua ojehecharamo tenda pytu’urãramo upérõ, ha tendotakuéra oje’oga’apo   joa péicha Cecilio Báez, José Felix Estigarribia, Juan Bautista Rivarola Matto, Alendrino Audivert, Victorino Abente y Lago, ko’ağaite peve ojehecha hogakuéra oñemomba’eguasúva, ojehecharamóva.
Avei Areguápe oiko’akue Gabriel Casaccia Bibolini ha ohaiva’ekue ko’ápe “La Babosa”, Lucy Yegros, Lita Pérez, Lucy Mendonca de Spinzi, Pedro Di Lascio, Luis Cogliolo, Nelly y Edith Jiménez ha Luis Zarán oisãmbyhýva Orquesta Sinfónica de Asunción.
Aregua oguereko mba’e porãita ha’éva hembiasa, tavaygua ha’e máva ipy’a porãva, hekopytu’úva ha omba’apóva ápe oñemitỹ tomate, frutilla, oĩ ojapokuaáva dulce araságui, manduvi, opáichagua ka’i ladrillo, frutilla-gui ojejapo mermelada, oĩ curtiembre, ñai’ũgui ta’angakuéra pesebre-rã, jopói aramboty reheguáramo, plantera ha mba’.
Matilde Galeano tesis-peguare

viernes, 6 de diciembre de 2013

Ciudad de Paraguari



PARAGUARI
   Tuichakue: 8.705 km2. Yvate gotyo yvykuéra iñambueite oñeñuãmbágui yvytykuéra rehe osẽva yvyty joaju Altos-gui.
Mbytépe, yvy gotyo, kuarahyreike gotyo pe yvy ojoja asy, upépe oñemohenda pe Parque Nacional Yvyku’i.
Yvy gotyo yvykuéra iporãrasa oñeñemitỹ ha oñemongakuaa hağua mymbakuéra. Pe yvy ikarape ha he’õ, hi’ãguígui upégui pe yno’õ Ypoa. Upépe oñemohenda Parque Nacional Ypoa, oguapýva 100.000 ha. ári.
Ysyrykuéra umíva apytépe oĩ; Tevikuary, Tevikuarymi, Negro; Mbujapey, Ka’añave, Aguai’y, Yno’õ  Ypoa ha Laguna Vera.
Yvytykuéra apytépe Cordillera de los Altos,  Piraju, Vera, Cerro León, Paraguarí, Mbatovi, Santo Tomás, Yũ,  Moñái,  Jaguarõ,  Cerro Porteño,  Aka’ái. Umi ojeivéva ojuehegui oĩ Karapeguápe, Roque González de Santa Cruz, Ki’indy ha Ka’apukupe.
Tekove oikóva guive ipype: 247.175. Omoheñóiva’ekue sambyhyhára Fernando de Pinedo, ary 1775-pe.
Ko táva oñemohenda peteĩ tenda yvatépe ha ojerepa hese yvytyeta omoporãmba jepéva.
Opyta Ruta I ári, 18 km. Jaguarõgui. Heñói ypyva’ekue peteĩ estancia ha’eva’ekue pa’ikuéra jesuíta mba’e.
Pe óga guasu oĩha ko’áğa pe Gobernación oñemopu’ãkuri ary 1775- pe, jesuita-kuéra oikoramoguare upépe.
Tavayguakuéra omba’apo ojapóvo ñane mba’e teéva; ojapo mba’e ikatúva oñemonde mandyjúgui ijapopyréva, kyha ha avei mba’e aopo’i rehegua.
Mba’e ojehecharamovéva ha’e: tupão, museo, ñemuha, yvyty ikatuhágui oñemaña oĩva guive ijerére.
Upérõ ropyta’imi yvyty pa’ũme oĩhápe ysyry’imi ho’áva ita pa’ũ rupi chororo’i, rojepohéi ha rojovahéi pype, iporãite upe tenda rohecháva’ekue. Heta tenda oĩ ñane retã pýre ndajaikuaáiva ha upévare nañamomba’eguasúi.